English|عربي
صفحه اصلي|اروپا - آمريكا|آفريقا - عربي|آسيا - اقيانوسيه|اخبار سازمان|آشنایی با سازمان
يکشنبه ١٤ آذر ١٤٠٠
تاریخ اجتماعی و کارکردهای آن برای مبارزه با افراط­گرایی دینی
تاریخ اجتماعی و کارکردهای آن برای مبارزه با افراط­گرایی دینی تاریخ ثبت : 1396/06/06
طبقه بندي : ,,
عنوان : تاریخ اجتماعی و کارکردهای آن برای مبارزه با افراط­گرایی دینی
نويسنده : محسن الویری ـ دانشگاه باقر العلوم علیه السلام
تهيه و تدوين : <#f:1015/>
مترجم : <#f:1016/>
منبع : <#f:1911/>
ارسالی : <#f:1017/>
كشور : <#f:1018/>
زبان اصلي : <#f:1019/>
تاريخ ورود اطلاعات : <#f:1020/>
خلاصه مقاله : اين مقاله در پنجمين دور گفت‌وگوي ديني مركز بين‌المللي گفت‌وگوي اديان و تمدن‌هاي سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي و كنفرانس اسقفان سوئيس روز يكشنبه 5 شهريورماه در محل اين سازمان ارائه شد.
متن : <#f:1066/>
:

 

چکیده

تاریخ اجتماعی به عنوان رویکردی نو در تاریخ­نویسی با وجود عمری کوتاه، به دلیل معطوف کردن توجه و تمرکز خود به زندگی عامه مردم، در بردارندة اطلاعاتی بسیار سودمند در باره چگونگی حل تعارضات دینی در عینیت جامعه به دور از باریک­بینی­های نظری و مباحث فکری کم­فایده است. گردآوری این اطلاعات و شناخت این تجربیات که در گروی بهره­برداری گسترده از مطالعات تاریخ اجتماعی در دو حوزة مراسم دینی و روابط اجتماعی است می­تواند ما را با دسته­ای از راهکارهای مردمی مبارزه با افراط­گرایی و رادیکالیسم که ذهنی و خیالی نیست و کارایی و موفق بودن آنها در عمل اثبات شده است آشنا سازد. این نوشتار پس از مروری بر مفهوم تاریخ اجتماعی و آورده­های آن برای مبارزه با افراط­گرایی دینی و مذهبی، به ذکر چند نمونه از شواهد تاریخی در زمینه همزیستی مسلمانان و مسیحیان در ایران پرداخته است و با این پیشنهاد به پایان رسیده است که طرحهای ملی و جهانی با مدیریت و یا همکاری دبیرخانه­های گفتگوی ادیان برای گردآوری نمونه­های تاریخی در این زمینه و تحلیل آنها به انجام برسد.

ــــــــــ

بیان مسأله

در کنار همه کوششهایی که امروزه برای شناخت زمینه­های افراط­گرایی و رادیکالیسم دینی و مذهبی در جوامع اسلامی و مسیحی صورت می­گیرد و باید آنها را قدر نهاد، نباید از یاد برد که این مسأله نخستین بار نیست که به عنوان یک مشکل در جوامع بشری رخ می­دهد و آگاهی از این که پیشینیان ما چگونه به این مسأله برخورد کرده­اند و چه راه حلهایی برای آن یافته­اند می­تواند به عنوان یک منبع مهم شناخت به کار امروز ما بیاید.

از سوی دیگر، افراط­گرایی مذهبی امروزه تنها یک دغدغه دینی و مذهبی نیست که ذهن و دل عالمان دینی را به خود مشغول کرده باشد بلکه یک مسأله عمومی و فراگیر است که همه ابعاد سیاسی و اقتصادی و فرهنگی جامعه را تحت تأثیر خود قرار داده است و لذا پژوهشگران همه رشته­های علمی باید توان خود را برای حل آن به میان آورند. رشته تاریخ که بر خلاف تصوری که آن را متعلق به گذشته می­داند، به عنوان یکی از زنده­ترین و پویاترین رشته­های متعلق به حال و آینده هم باید سهم خود را در این زمینه ادا کند. تاریخ اجتماعی می­تواند این مسؤولیت مهم را بردوش کشد.

نگاهی کوتاه به مفهوم و ابعاد تاریخ اجتماعی

تاریخ اجتماعی یکی از رویکردهای نو در تاریخ­نویسی است که پیدایش آن به عنوان یک زیرشاخه مستقل در مطالعات و پژوهشهای تاریخی به دهه هفتاد میلادی برمی­گردد و به رغم عمر کوتاه خود، دستاوردهایی چشمگیر و رشدی قابل توجه داشته است.[1] در نگاهی کلی، تاریخ اجتماعی بر خلاف تاریخ­نگاری سنتی نگاه خود را از سردمداران جامعه و حاکمان که قهرمانان همیشگی متون تاریخی بوده­اند به توده­های مردم منتقل می­کند و به جای پرداختن به رویدادهای سیاسی و جنگها، ابعاد مختلف زندگی عامه مردم را موضوع بررسی­های خود قرار می­دهد. مردم کوچه و بازار به جای پادشاهان و فرماندهان قهرمانان تاریخ اجتماعی هستند و مسائل مختلفی مانند خوراک و پوشاک مردم و وسائل حمل و نقل و آداب و رسوم و همة آنچه به زندگی مردم برمی­گردد به جای رویدادهای سیاسی و جَنگها موضوع پژوهش تاریخ اجتماعی است.

تاریخ اجتماعی اکنون که رشد قابل توجهی یافته، خود به شاخه­های مختلف تقسیم شده است و تاریخ مذهبی هم به عنوان یکی از شاخه­های آن به حساب می­رود. روابط اجتماعی مردم با یکدیگر هر چند هنوز به عنوان یک زیرشاخه فرعی در تاریخ اجتماعی جایگاه نیافته است ولی به عنوان یک موضوع پژوهشی علاقه بسیاری از مورخان اجتماعی را به خود جلب کرده است و شاید کمتر کتابی در زمینه تاریخ اجتماعی را بتوان یافت که خالی از اطلاعاتی در باره روابط مردم با یکدیگر در یک برش تاریخی باشد.

تاریخ اجتماعی و مبارزه با افراط­گرایی دینی

یکی از موضوعاتی که هم به عنوان نمونه­ای از روابط اجتماعی عامه مردم و هم به عنوان یکی از مسائل تاریخ مذهبی شایسته بررسی است همزیستی مسلمانان و مسیحیان در کنار هم در جوامع اسلامی است. تاریخ نمونه­های قابل توجهی از این همزیستی را در دل خود دارد و بررسی آنها می­تواند نشان دهد که مردم عادی  مسلمان و مسیحی در گذشته­های دور  و نزدیک چگونه در کنار هم زندگی کرده­اند و مسائل خود را چگونه حل کرده­اند. علت تأکید بر روی آوردن به تاریخ اجتماعی و شناخت دستاوردهای آن برای چگونه فایق آمدن بر افراط­گرایی مذهبی را می­توان در قالب این محورها بیان کرد:

  • انتزاعی بودن مباحث نظری و انضمامی و عینی بودن آورده­های تاریخ اجتماعی ـ امروزه نخبگان دینی و نخبگان علمی و حتی نخبگان سیاسی برای مبارزه با افراط­گرایی و رادیکالیسم گرد هم می­آیند و گاه گسسته از عینیت جامعه و به صورت انتزاعی در حالی که هیچ درک روشنی از واقعیت بیرونی ندارند در چارچوب رشته تخصصی خود به تصمیم­گیری و ارائه راهکار در این زمینه دست­ می­زنند. اما تاریخ اجتماعی ما را از دنیای ذهنی و انتزاعی می­رهاند و وارد دنیای واقعی و عینی می­کند. تاریخ اجتماعی از آن چه اتفاق افتاده است نه از آنچه قرار است اتفاق بیافتد ما را آگاه می­سازد. تاریخ اجتماعی در حقیقت ما را از واقعیت Case به سوی نظریه Theory سوق می­دهد.
  • جا به جا کردن نقش مردم و نخبگان ـ امروزه نخبگان برای توده مردم تصمیم می­گیرند که آنها باید چگونه رفتار کنند تا به دام تعارضات شدید مذهبی نیافتند ولی تاریخ اجتماعی این هرم را واژگونه قرار می­دهد و به جای تصمیم­گیری رأس هرم برای قاعده، نشان می­دهد که توده مردم چه توصیه­هایی برای نخبگان و سردمداران سیاسی و غیرسیاسی دارند. تاریخ اجتماعی توده مردم را در جایگاه پیشوا و آموزگار می­نشاند و روشهایی را که عامه مردم برای حل مشکلات خود یافته­اند به صاحبنظران و عالمان دینی و دانشمندان آموزش می­دهد.
  • تجربه شده بودن آورده­های تاریخ اجتماعی ـ نظریه­ها و راهکارهایی که امروزه در مقالات و نشستها و همایشها و کتابها و پایگاههای اطلاع­رسانی برای مبارزه با افراط­گرایی و رادیکالیسم دینی ارائه می­شود هنوز تجربه نشده است، بلکه توصیه­هایی است که پس از تجربه درستی و نادرستی آنها مشخص خواهد شد، اما تاریخ اجتماعی از تجربه­ای که اتفاق افتاده است و از راهکاری که درستی و کارایی آن در عمل به اثبات رسیده است سخن می­گوید و از این نظر به کاربستن آن بسیار کم­هزینه­تر از توصیه­هایی است که هنوز آزمون نشده است. روشن است که این سخن به این معنی نیست که هر تجربه موفق تاریخی به همان صورت برای هر جامعه دیگری قابل تکرار است، بلکه در مقام کاربست تجربیات تاریخی باید به نکات مختلفی توجه کرد که در فرصتی دیگر باید به آنها پرداخت.

نمونه­هایی از تاریخ اجتماعی روابط مسلمانان و مسیحیان در ایران

در این نوشتار کوتاه تنها به گوشه­هایی از تجربه ارزشمند همزیستی مسلمانان و مسیحیان در سرزمین ایران اشاره می­شود [2]و ورود به بحثهای تفصیلی در باره هر یک از این نمونه­ها را که با اهداف این نشست تناسب ندارد، به فرصتی دیگر وامی­نهد. در مقدمه اشاره به این نکته لازم است که غیر از کلیساهای بزرگی که در شهرهای مختلف ایران به ویژه ارومیه، تهران، تبری و اصفهان قرار دارد و کم و بیش مطالعاتی در باره آنها صورت گرفته و نیز افزون بر گورستانهای مشهور مسیحیان در تهران و تبریز و اصفهان و ارومیه و که کم و بیش شناخته شده هستند، انبوهی از تجربیات ثبت نشده و یا کمتر ثبت شده در باره روابط مسلمانان و مسیحیان وجود دارد که در لابلای خاطرات و رویدادهای سیاسی در آستانه فراموش شدن است و بنده شخصا چندین خاطره در این زمینه­ها دارم؛ مانند: جایگاه ویژه پزشکان مسیحی و یهودی نزد مسلمانان، نذر کردن مسیحیان برای مقدسات مسلمانان به ویژه برای امام حسین علیه السلام، استخاره گرفتن یهودیان و مسیحیان نزد علمای مسلمان [3]، ساخت بیمارستان از سوی مسیحیان و یهودیان برای مسلمانان، به خاک سپاری یک عالم مسیحی مسلمان شده در یک مسجد، فرهنگ مشترک مسلمانان و مسیحیان در آداب و آیینهایی مانند روزه­داری[4]، و به صدا در نیامدن ناقوس کلیسا در ایام عزاداری مسلمانان. در این بخش از مقاله، به برخی از نمونه­های تاریخی مستند به چند قطعه عکس اشاره می­شود:

  • تشییع جنازه یک نیکوکار مسیحی از سوی مسلمانان ـ تصویر شماره 1 و 2 نشان دهندة حضور یکی از روحانیان استان گیلان (آیت الله ضیایری) در مراسم تشییع جنازه یکی از نیکوکاران ارمنی است. مسیو آرسن خاچاطور میناسیان ملقب به مسیح گیلان (تصویر شماره 3 و 4) که در سال 1356ش. / 1977 م. در گذشت به دلیل اقدامات خیریه فراوانی که انجام داده بود، مانند راه­اندازی اولین داروخانه شبانه­روزی در ایران و تأسیس اولین خانه سالمندان و معلولان و کمک به محرومان به شدت مورد علاقه مردم رشت بود و تشییع جنازه او با شعار صلوات و لااله اله الله همانند روش تشییع شیعیان صورت گرفت.[5] وی پس از تشییع در مدرسه آهوردانیان (مدرسه ارمنی­ها) به خاک سپرده شد. (تصویر شماره 5) حضور یک روحانی برجسته شیعه در مراسم تشییع جنازه یک فرد نیکوکار مسیحی یک رویداد ساده نیست، بلکه با واکاوی ریشه­های نظری و تاریخی آن می­توان انبوهی از درسها را برای امروز گرفت.
  • شرکت مسیحیان تهران در مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام ـ یکی دیگر از نشانه­های قابل توجه همزیستی مسلمانان و مسیحیان که هنوز با قوت ادامه دارد حضور مسیحیان در مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام سومین امام شیعیان است که در سال 61 ق. / 680 م. در کربلا به شهادت رسید. تصویر شماره 6 و 7 نشان دهندة شرکت مسیحیان در عزاداری و تصویر شماره 8 و 9 نشان دهندة پذیرایی آنها از عزاداران حسینی است. این موضوع منحصر به تهران نیست و نمونه­های قابل توجهی برای آن در دیگر شهرها به ویژه اصفهان وجود دارد، همان طور که این موضوع منحصر به ایران هم نیست و به ویژه در کشور عراق هم در مناسبتهایی مانند تاسوعا و عاشورا و اربعین شاهد آن هستیم. ناگفته پیداست که وقتی مسیحیان با این استدلال که "پیامبر ما و مسلمانان با هم تفاوت دارند ولی امام حسین ما یکی است" در مراسم عزاداری شرکت می­کنند تا چه اندازه از زمینه­های افراط­گرایی و خشونت مذهبی فاصله گرفته­اند و توانسته­اند در عمل یک الگوی موفق برای زیست همدلانه پیروان دو دین آسمانی اسلام و مسیحیت ارائه دهند.
  • زندگی ارامنه در کنار مسلمانان در روستای فهره در استان لرستان ـ گورستان تاریخی ارامنه در روستای فهره از توابع شهرستان الیگودرز در استان لرستان که هنوز هم از سوی ارامنه ایران مورد بازدید قرار می­گیرد نشان دهندة حضور ارامنه در این منطقه و همزیستی آنها با مسلمانان حداقل در چهار قرن اخیر است. قدیمترین سنگ قبرهایی که در این گورستان از سوی یکی از دانشجویان من یافت شده است متعلق به سیصد سال قبل است. تصاویر شماره 10 تا 15 نمای کلی گورستان، فاصله آن با گورستان مسلمانان و نمونه­هایی از سنگ قبرها را نشان می­دهد. تجزیه و تحلیل محتوای این سنگ قبرها خود یک کار پژوهشی مستقل و ارزشمند است که قرار است از سوی همین دانشجو به صورت پایان­نامه تحصیلی تدوین شود.
  • زندگی مسیحیان در کنار مسلمانان در روستای چناقچی علیا ـ روستای چناقچی علیا یکی از شش روستای برگزیده استان مرکزی برای اجرای آزمایشی طرح توسعه گردشگری روستایی است. این روستا از توابع بخش خرقان شهرستان زرندیه در 45 کیلومتری شمال غرب شهر ساوه و حدود 40 کیلومتری روستای پدری من یعنی روستای الویر قرار دارد. من شخصا از این روستا بازدید کرده­ام و تعدادی از عکسهایی را که در اینجا نمایش داده می­شود، شخصا تهیه کرده­ام. قدمت این روستا ظاهرا به زمان صفویه برمی­گردد و احتمالا در کوچ بزرگ مسیحیان شمال غرب ایران به اصفهان، برخی از آنها در مناطق مختلف در مسیر اصفهان مسکن گزیده­اند. ساکنان کنونی این روستا زیاد نیستند و اغلب شهرنشینانی هستند که در فصل گرما به این روستا سفر می­کنند. به عبارت دیگر جمعیت تابستانی این روستا خیلی بیشتر از جمعیت زمستانی آن است. بر اساس یک آمار غیررسمی تعداد ساکنان آن در اسفند 1385 تنها 500 نفر بوده است. منطقه­ای که این روستا در آن قرار دارد یک منطقه کوهستانی است و به دلیل شیب زمین به هم چسبیده و حالت نیمه پلکانی دارند. در مراجعه­ای که سال ؟ به این روستا داشتم ساکنان مسلمان روستا مرا برای تهیه فراورده­های لبنی مرغوب به سوی ساکنان مسیحی روستا فرستادند. کلیسای کوچک این روستا در تپه­ای مشرف به رودخانه با هیبت و صلابت پیام دوستی و محبت سر می­دهد (تصویر شماره 16) و ظاهر بسیار ساده درون کلیسا هم برای همه مایة آرامش است (تصاویر شماره 17 و 18) گورستان ویژه ارامنه در این روستا و سنگ قبرهای آن یک دوره تاریخ مکتوب و هنوز خوانده نشده روابط محبت­آمیز مسلمان و مسیحیان را برای ما روایت می­کند. (تصویر شماره 19) مراسم سالانه­ای از سوی ارامنه مناطق مختلف کشور در این روستا برگزار می­شود.

سخن آخر

آن چه ذکر شد تنها نمونه­هایی از مواردی است که پژوهش در باره آنها و گردآوری همه مصادیق آن بی­تردید می­تواند مجموعه­ای ارزشمند از تجربیات موفق حل افراط­گری دینی را در دسترس پژوهشگران قرار دهد. بنده به عنوان یک عضو ساده خانواده بزرگ تاریخ در ایران می­کوشم با سوق دادن دانشجویان به نگارش پایان­نامه­های تحصیلی خود در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری در این زمینه­ها با توان اندک خود سهمی در این زمینه داشته باشم اما مایلم این پیشنهاد را در پایان سخن خود ارائه دهم که طرحهای کلان ملی و جهانی در جوامع اسلامی و جوامع مسیحی برای گردآوری روشمند این اطلاعات از منابع مکتوب و از منابع دیداری و اماکن تاریخی باقی­مانده اجراء شود و دبیرخانه­های مربوط به گفتگوی ادیان در کشورهای مختلف بکوشند در اجرای این گونه طرحها نقش نظارتی و حمایتی و  هدایتی داشته باشند. زیبنده است دوستان و سروران ایرانی و سوییسی حاضر در این نشست هم ظرفیت و تواناییهای خود را برای باوراندان ضرورت اجرای چنین طرحی در مجامع مختلف به کار گیرند.

منابع:

  • الویری، محسن، "ضيافت قدسي و آزادي معنوي"، ميزگرد روزه در اديان ( همراه با نوريک رانوسي، آرش آبائي، اردشير خورشيديان) همشهري، شمارة 3547، 16 آبان 1383، صص 7 تا 9 ؛ شمارة 3548، 17 آبان 1383ش.، ص 9.
  • فربرن، مایلز، تاریخ اجتماعی: مسائل، راهبردها و روش­ها، ترجمه: ابراهیم موسی­پور بشلی و محمد ابراهیم باسط، تهران: سمت، 1394ش.
  • فروهی، علی؛ طالبی، فرامرز، ارمنیان گیلان، رشت: نشر گیلان، صص 271 ـ 276.
  • لازاریان، د. ژانت، دانشنامه ایرانیان ارمنی، تهران: هیرمند، 1388ش.
  • یونانسیان، ایساک، سایه مسیح، تهران: معارف تهران، 1395، چ 1.
  • Abu-Haidar, Farida: Christian Arabic of Baghdad, Wiesbaden : Harrassowitz, 1991
  • Cartledge, Paul, "What is Social History Now?" In: What is History Now?; David Cannadine, p. 20
  • Fairburn, Milles, Social History (Problems, Strategies and Methods), New York: St. Martin's Press, 1999
  • http://parvanehtrips.blogfa.com/post-22.aspx

 


[1] منابع مربوط به چیستی تاریخ اجتماعی خیلی زیاد است. به عنوان نمونه به مقاله پول کارتلج Paul Cartledge   و کتاب مایلز فیربرن Milles Fairburn و ترجمه فارسی آن مراجعه کنید.

[2] این روابط در برخی از کشورهای اسلامی مورد بررسی قرار گرفته است، از جمله می­توان به کتاب Christian Arabic of Baghdad نوشته خانم Farida Abu-Haidar اشاره کرد.

[3] استخاره در فرهنگ عمومی شیعیان نوعی تفأل زدن به قرآن برای تصمیم­گیری نهایی در مواردی است که فرد در انجام یا ترک کاری دچار تردید است.

[4] گفتگویی مشترک با حضور عالمان دینی زرتشتی، مسیحی و یهودی و این جانب در سال 1383 ش. / 1994 م. در دفتر یکی از روزنامه­های پرتیراژ پایتخت برگزار شد.

[5] در باره زندگینامه او می­توان به کتابهای ارمنیان گیلان و دانشنامه ایرانیان ارمنی و به ویژه کتاب سایه مسیح نوشته ایساک یونانسیان مراجعه کرد.

 

: <#f:3905/>
تعداد نمایش : 5293 <<بازگشت

 

گزارش تصويري
  • برگزاري ششمین دور گفت‌وگوهای فرهنگی ایران و چین
    به همت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و آکادمی علوم چین، ششمین دور گفت‌وگوهای فرهنگی ایران و چین با حضور اندیشمندان، استادان و محققان دو کشور به صورت مجازی و به شکل وبینار برگزار شد.

  • برگزاری «محفل شعر امام رضا(ع)» در راولپندی پاکستان
    رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اسلام‌آباد به مناسبت دهه کرامت، همایشی با عنوان «محفل شعر امام رضا(ع)» در خانه فرهنگ کشورمان در شهر راولپندی پاکستان برگزار کرد.

  • بازدید رایزن فرهنگی کشورمان از بیست‌و‌دومین دوره نمایشگاه کتاب بغداد
    حجت‌الاسلام والمسلمین غلامرضا اباذری، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در عراق از بیست‌و‌دومین دوره نمایشگاه کتاب بغداد بازدید کرد.

  • تکاپوی مسلمانان جهان در روزهای پایانی رمضان + عکس
    تصاویر منتشر شده از روزهای ماه رمضان و تکاپوی مردم روزه‌دار نشان می‌دهد که شور و حال روزه‌داران سراسر جهان با روزهای اول ماه رمضان چندان تفاوتی نکرده است.

  • رونمايي از فصلنامه «الدراسات الادبیة» به زبان‌های فارسی و عربی در لبنان
    از سوي رايزني فرهنگي ايران در لبنان، فصلنامه «الدراسات الادبیة» به زبان‌های فارسی و عربی در «باغ زيتون» رونمايي شد.