English|عربي
صفحه اصلي|اروپا - آمريكا|آفريقا - عربي|آسيا - اقيانوسيه|اخبار سازمان|آشنایی با سازمان
يکشنبه ١٤ آذر ١٤٠٠
جستاری در ضرب‌المثل‌های شونا/ نگاهبان فرهنگ و دین سنتی زیمبابوه
جستاری در ضرب‌المثل‌های شونا/ نگاهبان فرهنگ و دین سنتی زیمبابوه تاریخ ثبت : 1399/07/30
طبقه بندي : ,,
عنوان : جستاری در ضرب‌المثل‌های شونا/ نگاهبان فرهنگ و دین سنتی زیمبابوه
نويسنده : <#f:1014/>
تهيه و تدوين : رضا عسگری، رایزن فرهنگی ایران در زیمبابوه
مترجم : <#f:1016/>
منبع : <#f:1911/>
ارسالی : رایزنی فرهنگی ایران در زیمبابوه
كشور : <#f:1018/>
زبان اصلي : <#f:1019/>
تاريخ ورود اطلاعات : <#f:1020/>
خلاصه مقاله : <#f:1067/>
متن : <#f:1066/>
:

(بخش اول)

پیشگفتار مترجم

ناگفته پیدا و بدیهی است که وجود ضرب‌المثل یکی از مؤلفه‌های مهم فرهنگی در راستای انتقال آداب و اندوخته‌های تاریخی و زیستی یک قوم است که برای فرزندان و نسلهای آینده به یادگار می‌ماند. راز و رمز ماندگاری ضرب المثل را می توان در «کم گفتن و گزیده گفتن» جست که با بهره گیری از کمینه واژگان، در تفهیم دریایی از معنا به مخاطب خود می‌کوشد و در این امر نیز بسیار موثر و مفید می‌کند. بسامد بالای بکارگیری ضرب‌المثل‌های مختلف در گفتار روزمره مردمان کوچه و بازار، سخنوران و نویسندگان، دلیل خوبی بر این مدعا است.

به همین دلیل، در زمینه مطالعه آداب و سنن ملل مختلف، شاید بتوان قاطعانه گفت که بررسی ضرب‌المثل‌های رایج در یک زبان شاخصه‌ای مهم در شناخت یک فرهنگ و تببین لایه‌های معرفتی و اجتماعی یک ملت و یا یک زبان به شمار می‌آید.

اکنون که دو مجموعه تحقیقی مورد نیاز، با عناوین «اسلام و مسلمانان در زیمبابوه» و «کنکاشی در جامعه، فرهنگ و هنر زیمبابوه» و برخی مطالعات مجمل دیگر با یاری خداوند و به همت راقم این سطور، تقدیم حوزه کارشناسی مطالعات فرهنگی بین‌المللی شده است، بررسی و مطالعه آکادمیک ضرب المثلهای رایج در زبان شونا که در حقیقت زبان رسمی کشور زیمبابوه بوده و بیش از هشتاد درصد از مردم این کشور به این زبان سخن می گویند، می‌تواند گام ضروری دیگری در نیل به شناخت دقیقتر و موشکافانه تر از این قوم و ملت به حساب آید.

بخش اول این کار تحقیقی، برگردان پژوهشی است که توسط دنیس ماساکا و تامپسون ماکاهامادزه  در دانشکده علوم انسانی، فلسفه و مطالعات ادیان دانشگاه زیمبابوه بزرگ در شهر ماسوینگو انجام شده و در بخش دوم ضرب‌المثل‌های شونا به همراه ترجمه و نیز ضرب‌المثل‌های رایج در زبان فارسی که از نظر اجتماعی در گفتار، کاربردی مشابه دارند، با نگاهی تطبیقی آورده شده‌اند. به زعم نویسنده این اثر، بکارگیری مقایسه و تطبیق، می تواند گامی دیگر در راستای معارفه دو ملت و نتیجتاً برقراری روابط فرهنگی محکم‌تر میان ملت بزرگ ایران و مردم شریف زیمبابوه تلقی گردد.

جایگاه زبان شونا

شونا زبان "رسمی "کشور زیمبابوه با بیش از 14 میلیون گویشگر در این کشور و برخی کشورهای دیگر از جمله آفریقای جنوبی و موزامبیک است. این زبان، نشان هویت ملی، قومی و مورد استفاده بیش از 80 درصد شهروندان از مسئولان رده بالای کشوری گرفته تا مردم در ادارات و کوچه و بازار است. زبان مورد استفاده در رادیو تلویزیون ملی این کشور نیز شونا است.

بدیهی است بسیاری از این افراد زبان انگلیسی را به عنوان « زبان دوم» کشور، به خوبی می‌دانند ولی نظام آموزشی کشور به منظور حفظ هویت ملی، به نشر و گسترش پرگویشگرترین زبان کشور، به درستی همت گماشته است.

این زبان در حال حاضر در تمامی مدارس دولتی و خصوصی جزء دروس اجباری از مقطع ابتدایی (7 سال) تا پایان دبیرستان (6 سال) بوده و دستور زبان آن از پایه ابتدایی تا پیشرفته، طی 13 سال، آموزش داده می‌شود. در دانشگاه‌ها نیز این زبان در زیرشاخه زبانهای آفریقایی در مقطع کارشناسی به علاقمندان تدریس می‌شود. نکته حائز اهمیت، تصمیم نظام آموزشی در تلاش برای مستند و مدون سازی این زبان برای نسل‌های آینده این کشور است که به درستی انجام می‌شود.

زبان شونا دارای دستور املایی ( orthography) و نیز دستور زبان ( grammar) می باشد که در اوایل قرن بیستم پایه گذاری و نشانه نویسی و در دهه پنجاه میلادی ثابت شده است  . نا گفته پیداست که دارا بودن دستور زبان بهترین شاخصه برای داشتن ظرفیت گسترش و آموزش هر زبانی است و آن را از حوزه گویش‌ها بیرون می‌کشد. اگرچه در ادامه متن ویکی پدیا آمده است که از این زبان برای تدریس دروس دیگر استفاده نمی‌شود ولی اگر به تاریخچه آغاز نه چندان دور مدون سازی این زبان از دهه 1920 میلادی  توجه نماییم، درخواهیم یافت که تدوین کتب درسی به زبان شونا، کاری بسیار مشکل می‌کند. ضمن اینکه در کشورهای دیگر دنیا که فرهنگ دولت استعماری غالب بوده، زبان انگلیسی و یا فرانسه و ... به  "زبان دوم" و یا حتی در مناطقی مثل آمریکای لاتین به زبان اصلی تبدیل شده است ، بدیهی است تغییر این اثر سترگ تاریخی بر فرهنگ یک مملکت چیزی نیست که بتوان بسادگی آن را منتفی دانست.

رضا عسگری

مرداد ـ آبان 1399 هراره/ زیمبابوه

پژوهش: دنیس ماساکا و تامپسون ماکاهامادزه، دانشکده علوم انسانی، فلسقه و مطالعات ادیان، دانشگاه زیمبابوه بزرگ ـ ماسوینگو

 مقدمه پژوهش

این مطالعه به بررسی عملکرد برخی ضرب المثل های شونا به عنوان نگاهبان جنبه های دین سنتی و قانون اخلاقی شونا می پردازد و استدلال می کند که ضرب المثل به عنوان تجسم مذهب شونا و به عنوان شاخص رفتار انسانی مطلوب در جامعه شونا بسیار مهم است.

دین یک جنبه مهم از شیوه زندگی مردم شونا است. برخی از گرایش های عمیق فلسفی قوم شونا در ضرب المثل هایشان گنجانده شده است (کهاری ، 1990: 1 ؛ هموتینی و پلنگر ، 1987 ) ضرب المثل های شونا وظایف متعددی مانند حفظ ، انتقال و تأیید اعتبار اعتقادات مذهبی و رموز اخلاقی آنها را ارائه می دهد. به گفته گلفند  (1981: 38) ، "انسان به نقش اخلاقی دین به عنوان یک یادآور دائمی برای کنترل احساسات و خواسته های خود برای رسیدن به یک زندگی با فضیلت نیاز دارد" که موجب "رواداری" در جامعه نیز می شود. شونا مجموعه ای از ضرب المثل ها را دارد که به دنبال بازتاب حضور و ماندگاری نیروهای معنوی در این دنیای مادی است و ضرب المثل های شونا از طریق زیربناهای پیچیده فلسفی شان ، می کوشند برتری جهان معنوی را بر جهان فانی بشری اثبات نمایند.

این ضرب المثلها همچنین مدعی این باورند که "هستی والا"ی آنها (مواری ) ناظر بر امور در این جهان است. نبوغ شونا ، بدین ترتیب ، ضرب المثلهایی را که به وضوح در آنها رابطه انسانها در این دنیای فیزیکی و موجودات معنوی- که برای زندگی در دنیایی فراتر از این دنیای جسمانی قابل درک هستند- برساخته است.

از نظر فلسفی در مذهب شونا ، سلسله مراتبی در نیروهای معنوی و غیر روحانی وجود دارند که در هسته این مذهب قرار داشته و سرانجام به وجود متعالی یا همان مواری منتهی می شوند. یکی از نیروهای اصلی در این سلسله مراتب پیچیده نیروها وادزیمو  (ارواح اجداد) است. توجه به این نکته ضروری است که جایگاه وادزیمو (بوردیلون  ، 1976: 200) در جهان بینی مذهبی شونا به واسطه تبلیغ حرکتهای تبشیری و ادبیات انسان شناسی آنها در زمان سلطه استعماری، تحریف و به غلط بیان شده است.

این ادبیات در زیمبابوه تحت استعمار، به اشتباه ( یا به عمد) این نظریه را تصور و ترویج می کرد که مردم شونا ارواح نیاکان را پرستش می کنند. در حالی که واقعیت این است که شونا، وادزیمو را به عنوان مواری خود نمی دانند بلکه فقط به عنوان یکی از مراحل و واسطگان لازم برای برقراری ارتباط با مواری، وجود آن را ضروری می دانند. بنابراین به نسل جوان نه تنها در مورد "... وجود ارزشهای اجتماعی و [به دست آوردن] معیارهای لازم برای ارزیابی آنها" آموزش داده می شود (گلفند ، 1979) ، بلکه در مورد حضور جنبه های  معنوی و منافع آنها در امور دنیوی بشر نیز از زبان همین ضرب المثلها آموزش داده می شود. . در این رابطه ، حتی اگردین سنتی آفریقایی، ده فرمان را آنطور که در مسیحیت بیان شده است] ذکر نکرده است اما، در ایمان آفریقاییان یک قانون اخلاقی قوی وجود دارد و «...رفتار نادرست در اشکال مختلف آن به شدت محکوم شده است »(گلفند ، 1968: 12). بنابراین ، این آموزه ها تأثیر دو جانبه ای بر زندگی انسانها دارند ، به این شکل که حضور همه جانبه نیروهای معنوی در زندگی افراد و همچنین جایگاه آنها در شکل گیری رفتار انسانها را به آنان یادآوری می کنند.

مردم شونا میدزیمو  ( جمع کلمه وادزیمو) را نمی پرستند بلکه آنها را مورد احترام قرار می دهند ، زیرا آنها واسطه مهمی در روند ارتباط با مواری هستند. شونا به وضوح با استفاده از ضرب المثل های مبتکرانه این واقعیت را نشان می دهد که میدزیمو به تنهایی فاقد جایگاه بوده و بلکه در اثر اتصال به اهداف بزرگتری مانند مواری است که ارزش و اعتبار می یابد. با این حال ، گلفند (1981: 57) به اشتباه معتقد است که" رسم جذب شدن به ارواح اجدادی برای مردمی از شونا که ساده تر و معمولی تر هستند در حال محدودتر شدن است." در حالیکه برعکس ، هنگامی که یک فرد شونا هرچه بیشتر ثروت کسب می کند ، احساس عدم امنیت بیشتری کرده و احساس می کند که دشمنان او ممکن است بخواهند او را به پایین بکشند، بنابراین ارتباط و احترام به ارواح اجدادی یا قومی برای وی اهمیت بیشتری پیدا می کند . هدف از این مقاله ، بحث در مورد شأن ضرب المثلهای شونا است که عقاید مذهبی و ارزشهای اخلاقی آنها را در خود نهفته دارد. در ابتدا ، مقاله به معرفی مختصری از مذهب سنتی شونا پرداخته و سپس مفهوم ضرب المثل ها را در میان شونا مورد بررسی قرار می دهد.در انتها، این مقاله با ارائه نمونه، برخی ضرب المثل ها را که جهان بینی های مذهبی و اخلاقی شونا را در بر می گیرد ، معرفی می نماید.

مروری بر دین سنتی شونا

مردم شونا ، مانند دیگر همتایان آفریقایی خود ، عمیقاً متدین هستند. آنها معتقد به "وجود متعالی" هستند که با نامهای مختلف شناخته می شود. نامهای متداول منتسب به مواری در شونا عبارتند از: موسیکاوانهو، نیادنگا و دزا . گفته می شود که مواری بسیار سترگ است و نمی توان به آسانی به کنه آن دست یافت. برخلاف تصور مبلغان مسیحی ، خدای شونا کاملاً از مردم جدا نیست. او خدایی در دوردست نیست که کاملاً با رفاه و آسایش مردمش بی ارتباط باشد. او هم "حاضر در همه جا" و هم "نامحدود" است.

گلفند (1981: 38) معتقد است که " خدای شونا ، موسیکاوانهو(آفریننده انسانها) ... بیش از حد از انسان دور شده است که بتوان برای حل مشکلات فردی و کمک به امور روزمره از او مدد جست." اگرچه گاهی ممکن است یک فرد شونا از مسیر دینی و اخلاقی گمراه شود ، همیشه از طریق ضرب المثل به آنها یادآوری می شود که مطابق خواسته های دین خود رفتار نمایند. بنابراین ، اعتقادات مذهبی شونا در هسته اصلی زندگی آنان نگه داشته می شود زیرا فرهنگ ضرب المثلها که همیشه به جوانان را مخاطب خود قرار می دهد، نیاز به درک سیستم های اعتقادی بومی را ضروری می نماید  .از سویی دیگر، مواری به عنوان خالق ، مسئول هر دو جنبه "خیر" و "شر" است. از این روی، باید مطالبات مواری رعایت شود. بنابراین ، "یک فرد شونا ، حتی کسی که مرفه بوده و به شیوه غربی در شهر زندگی می کند ، اگر در میان اعضای خانواده خود با یک بیماری سخت روبرو شود ، با یک طبیب گیاه-درمانگر (نئانگا) مشاوره می کند تا بفهمد آیا دلیل بروز این بیماری، عصبانیت و نارضایتی روح یکی از اعضای درگذشته خانواده و یا  به دلیل تأثیر جادوگران بوده است "(گلفند ، 1981: 57). این واقعیت که مواری نزدیک و نگران رفاه و امورات روزمره مردم است ، بیشتر هنگام قسم یادکردن مردم دیده می شود. اگر شخصی از شونا بخواهد بر یک نکته تأکید کند ، می گوید: اندینوپیکا نا مواری کودای  یعنی "به مواری (خدا) قسم می خورم"  و یا اندینوپیکا نانیا دنگو  یعنی "قسم به صاحب آسمان".

جدا از اعتقاد به وجود متعالی که به نظر می رسد خالق و صاحب هر چیزی است ، شونا به وجود ارواح نیز اعتقاد دارد. رایج ترین و موثرترین ارواح وادزیمو است که ارواح اقوام درگذشته یک خانواده است. شونا معتقد است وقتی شخصی جان خود را از دست می دهد روح او سرگردان است تا اینکه مجاز به بازگشت و محافظت از اعضای بازمانده خانواده خود شود. به گفته زوارواشه  (1970) پس از اجرای مراسم کورووا گووا   ( مراسم بازگرداندن روح فرد تازه گذشته به خانه ) ، روح وی به "ارواح نیاکان" تبدیل می شود. فقط افرادی که رشد کامل یافته و بزرگسال هستند می توانند به ارواح اجدادی تبدیل شوند و کسانی که در طول زندگی خاکی خود فرزندانی از خود ندارند ، نمی توانند به ارواح نیاکان بپیوندند زیرا در این دنیای مادی چیزی برای محافظت کردن ندارند. در مراسم کوروا گووا ، آبجو بر روی قبر ریخته می شود و یکی از بستگان مسئول خطاب به روح آن مرحوم می گوید: "ما از شما می خواهیم تا به خانه بیایید و از ما به ویژه فرزندانتان محافظت کنید. از امروز به بعد دیگر در جنگل نیستید ، اما ما شما را صدا می کنیم تا وارد خانه خود شوید. اگر به هر چیزی احتیاج دارید ، به آرامی به ما بگویید اما با خشم از ما دیدن نکنید. "(زوارواش ، 1970: 44). بعد از این مراسم ، روح خویشاوند مرده از طریق واسطه (مدیوم) مورد نظر خود ، خود را به عنوان یک مودزیمو جلوه می دهد. هنگامی که اعضای خانواده مودزیمو را تشخیص دادند ، به همین ترتیب شروع به ارتباط با آن می کنند.

ارواح نیاکان واسطه های مواری هستند. همچنین از آنها انتظار می رود که منافع اعضای نزدیک خانواده خود را حفظ کنند. شونا معتقد است که افراد همه چیز خود را به ارواح نیاکان خود مدیون است و هر نوع رنج به وادزیمو نسبت داده می شود چرا که حمایت خود را دریغ کرده است. اگر کسی دچار مشکل و یا به یک بدبختی مبتلا شود ، برای تشخیص اینکه آیا وادزیمو او باعث اذیت شده است یا خیر ، او با یک نئانگا  (شفا دهنده سنتی) مشورت می کند. ممکن است نئانگا اظهار نماید که بیماری یا مرگی که برای شخص یا خانواده ای رخ داده است "... به دلیل ناراحتی از ناحیه مودزیمو ... یا به دلیل اعمال شیطانی یک شخص باشد" (گلفند ، ماوی ، دراموند و اندمرا ، 1985: 6). هنگامی که او مشکل را کشف کرد ، او ابزار و راههای خشنود کردن ارواح اجدادی را تجویز می کند. بنابراین ، وادزیمو در افکار روزمره هر فرد شونا قرار دارد. نقش اصلی آنها حفظ خانواده هایشان در بهترین وضعیت است. از آنجا که اجداد بسیار مهم هستند ، اعضای خانواده باید به آنها احترام بگذارند و از آنها اطاعت کنند.

بنابراین ، یک شخص شونا "... دینی که احساس امنیت و امید را در جهانی سخت ظالمانه به او می دهد" دارد و اعتقادات مذهبی وی "... مانند هر مسیحی خوب و فداکار و با ایمان بسیار قوی است. هیچ چیز آن را از او جدا نخواهد کرد. " (گلفند ، 1968: 2). فراموش کردن آنها ( ارواح نیاکان) با مجازاتی معمولاً به شکل بیماری یا بدبختی همراه خواهد بود. هرگاه شخصی با مشکلی روبرو شود ، باید آن را به نزدیکترین نیروهای موثر در سلسله مراتب معنوی مرتبط بداند که به نوبه خود به مرحله بالاتر مرتبط بوده تا زمانی که به مواری برسد. هانان (گلفند ، 1968: 6) نظر مهمی را بیان می دارد که بر اساس آن دعاهای شونا به طور مستقیم به مواری مربوط می شود اگرچه چنین هدفی از طریق سلسله مراتب ارواح پایین تر صورت می گیرد.

مردم شونا همچنین به جمعی از ارواح دیگر مانند مشاوی  (ارواح سرگردان) و موندورو  (ارواح قومی) اعتقاد دارند. ارواح سرگردان روح افرادی است که دور از خانه های خود مرده و از دفن مناسب و یا بازگرداندن اجسادشان به خانه خود محروم مانده اند.

نقش این ارواح می تواند مثبت یا منفی باشد. به عنوان مثال شاوی رکوبا  (روح سرگردان سرقت) روحی شروری است زیرا سرقت از نظر اخلاقی "شر" تلقی می شود. در عوض ، شاوی رکوریما  (روح سرگردان کشاورزی) به همان اندازه مثبت تلقی می شود که جامعه سنتی شونا تا حد زیادی به کشاورزی برای تأمین مواد غذایی وابستگی دارد. اگرچه موندورو و مشاوی جنبه های مهمی در مذهب شونا هستند ، اما به اندازه وادزیمو تأثیرگذار نیستند.

تحریم های اخلاقی

تحریم های اخلاقی در جامعه شونا برای اطمینان از رفتار مناسب وجود دارد. فرهنگ شونا نگران عدالت اجتماعی ، تعهد و مسئولیت است. هر نوع رفتار ضد اجتماعی در عین اینکه مجازات از سوی اجداد را به خود جلب می کند ، از سوی دیگر شخصی که زندگی پر فضیلتی دارد نیز از ناحیه آن برکاتی را دریافت می کند. برای گلفند (1968: 8) ، "دین آفریقایی ( در اینجا شونا)  از نزدیک با بیماری و درمان در ارتباط است ، زیرا هر بیماریی ممکن است به یک روح ناخرسند نیاکان منتسب شود که خواستار قربانی به عنوان نوعی غرامت است". هنگامی که در تسخیر معنویت شفابخشی شفادهندگان سنتی باشید، با مشورت وی با میدزیمو از علت بیماری آگاه می شوید و به شما دستور داده می شود اقدامات و مناسکی ویژه برای حل مشکل موجود بجا آورید. با توجه به این امر ، بنابراین شفا دهنده سنتی هم نقش یک سخنگوی مذهبی شونا و هم تسهیل کننده گفتگو بین جهان معنوی و دنیای مادی را برعهده دارد (گلفند ، 1986: 8 ؛ همچنین به گلفند ، 1973 مراجعه کنید). این جایگاه او را قادر می سازد تا به برخی از اطلاعات باطنی درباره آنچه میدزیمو می خواهد تا اعضای خانواده اش برای دلجویی از وی انجام دهند ، دسترسی پیدا کند.

آموزه های مذهبی و اخلاقی

ضرب المثل ها و سایر گفته های حکیمانه جزئی از آنچه داندس   (1985: 3) آن را عامیانه می نامد می باشد. ضرب المثل ها اهمیت مذهبی و اخلاقی زیادی برای مردم شونا دارند. از سنین پایین تا بزرگسالی ، کودکان "... بطور مداوم و مستقیم و غیرمستقیم از طریق گوش دادن به سخنان حکیمانه مانند ضرب المثلها آموزش می بینند" (گلفاند ، 1979: 85). چنین کیفیتی، به تعلیم سیستم های اعتقادی دینی و شکل دادن به رفتار او کمک می کند زیرا فرد نه تنها با بچه ها و خویشان بلکه با غریبه ها نیز تعامل دارد.

حتی اگر ضرب المثل ها تعریف دقیقی از مصادیق نداشته باشند، اما تأثیر عمیقی بر زندگی افراد دارند. هاموتئینی و پلانگر   ( 1987: xiv) به درستی چنین اعتقاد دارند که : "ضرب المثل ها ... بیانگر فلسفه ی زندگی مردم هستند ... که در خدمت تحمیل نوعی نظم و عادت در زندگی و تأکید بر شکل مناسب رفتار یا نوع شخصیت یا عملی مطلوب هستند ". در این صورت ، ضرب المثل های شونا در زندگی روزمره مردم تا آنجا که زندگی آنان را هدایت می کنند ، دارای ارزش عملی هستند. بنابراین ، قانون اخلاقی شونا بخشی از دین آنها است.

ضرب المثل های شونا یک هنر کلامی است (گوراواندا و ماساکا  ، 2008) که به منظور آموزش جوانان در مورد ماهیت جهان ، ماهیت دانش و معیارهای مناسب رفتار انسانها بوجود آمده اند. جوان و پیر هر دو معمولاً آنها را در گفتگوی روزانه به کار می گیرند (گلفند ، 1979: 121). ضرب المثل ها همچنین به مکالمه معمولی انسان وزن و رنگ می بخشند (مسنجر  ، 1985: 299). برای هاموتئینی و پلانگر(1987: xiii) ،" فرهنگ شونا از نظر وجود ضرب المثل غنی است که کاربردهای گوناگونی را در زندگی آنها دارد. ضرب المثل ها معمولاً و بطور گسترده در میان شونا برای تلقین حقایق استفاده می شود ، برای مواخذه کسانی که آیین رفتار مناسب از نظر شونا را نقض می کنند بکار می رود، روند فکری اشخاص را جهت می بخشد و مردم را نسبت به حضور معنویت در فعالیت های انسانی آگاه می کند".

اگرچه ضرب المثل های شونا آموزنده هستند ، اما درک معنا و اهمیت آنها در موقعیت های عادی زندگی مردم شونا بسیار دشوار است. به همین دلیل ، نیاز به یک فرد با ذکاوت و آموزش دیده برای تطبیق و تبیین اهمیت و نیز مصادیق آنها در زندگی روزمره مردم وجود دارد (گوراواندا و ماساکا ، 2008). هاموتئینی و پلانگر 1987: xviii)  ) معتقدند از آنجا که "... ضرب المثل ها معنای عمیق و پنهان تری نسبت به آنچه که در لغت آمده است دارند ، تفسیر آنها به وضعیت اجتماعی مورد استفاده بستگی دارد". کشف معنای زیربنای این گفته های حکیمانه ، به تأمل دقیق نیاز دارد. فوروسا  (1996: 83) استدلال می کند که "ضرب المثل های شونا به این دلیل که کلیات تجربیات ما و پیوندهای اساسی درون این تجربیات را نشان می دهند کاملاً نظری  هستند." این بدان معنی است که ضرب المثل های شونا را نمی توان از تجارب زیستی مردم شونا جدا کرد. تجزیه و تحلیل دقیق این ضرب المثل ها به وضوح نشان می دهد که آنها مملو از تجربیات مردم و تعاملات آنها با همنوعان و همچنین سایر طبیعت است.

ضرب المثل ها بخشی حیاتی از شیوه زندگی شونا هستند. آنها نشانه ای از خرد و سنت های فلسفی شونا هستند. آنها در جهان بینی شونا تعدادی کارکرد مهم را ارائه می دهند. یکی از این کارکردها ، حفظ و انتقال اعتقادات مذهبی و تاکید بر معیارهای اخلاقی است. ضرب المثلهای شونا دارای ارزش آموزشی است و "بسیاری از این ضرب المثل ها به روشنی نشان می دهند که مردم چه رفتاری را باید و یا نباید با توجه به دیدگاه خاصی از جهان و چگونگی قرار گرفتن فرد در آن موقعیت انجام دهند"( هاموتئینی و پلانگر 1987: xx )  بنابراین ، ضرب المثل های شونا به عنوان حافظ و انتقال دهنده آیین سنتی و قوانین اخلاقی شونا عمل می کنند.

از نظر گلفند (1981: 45) ، مردم شونا همچنان پس از گرویدن به مسیحیت اجباری ، به ایمان سنتی خود پایبند بودند. همچنین او (1981: 45) به اشتباه مذهب شونا را "... نوعی پرستش اجداد (یا شاید خانواده)" می خواند. لازم به ذکر است آنطورکه غالب تبلیغات فعالیتهای تبشیری القا می کنند، مردم شونا نیاکان را نمی پرستند بلکه آنها به ارواح اجداد احترام می گذارند و این "احترام" نباید با "پرستش" اشتباه گرفته شود.

گلفند (1981: 49) در نظرسنجی خود از مردم شونا که در مناطق غربی رودزیا زندگی می کردند ، اظهار داشت که "... شونا هنوز هم به عقاید سنتی خود وابسته اند و فرهنگ اخلاقی و معنوی خود را نسبت به فرهنگ غربی ترجیح می دهند. آنها همه موارد خوب فرهنگ غربی را پذیرفته اند اما هنوز سبک زندگی معنوی خود را حفظ می کند. " حتی اگر در اثر یورش فرهنگهای غربی، «ره گم کرده» به نظر برسند، همیشه خطرات بیگانگان و این حقیقت که آنها زندگی ایده آل را در تطابق با واقعیتهای معنوی یک آفریقایی دارند،  از طریق ضرب المثل به آنها گوشزد می شود . بنابراین ، این حس وجود دارد که دین سنتی شونا کاملاً در هسته اصلی زندگی شونا قراردارد ، زیرا مجموعه فرهنگ ضرب المثلی که به جوانان منتقل می شود ، لزوم نیاز به ارج نهادن به نظام اعتقادی سنتی شونا را تضمین می کند.

یکی از این ضرب المثل ها که جنبه هایی از آیین سنتی شونا را نشان می دهد:

-         Kureva chikwereti kumurombo kunema Mwari

(وصول بدهی از یک مرد فقیر مانند ملامت کردن خدا است)

شونا ، معتقدند کسی که چیزی را قرض می کند موظف به بازپرداخت آن به وام دهنده است. اما ، در بین شونا این اجماع عمومی وجود دارد که کسی که فاقد توانایی بازپرداخت است ، باید از انجام این کار معاف شود ، زیرا تحقیر او در انجام این کار تلاشی غیر ممکن است. همین طور، هنگامی که شخصی قصد وام دادن به شخصی دیگر را داشته باشد، می تواند تحقیق کاملی را برای تعیین اعتبار شخص وام گیرنده انجام دهد. در غیر این صورت ، اگر وی پول را به شخصی که وی کاملاً مطمئن است که توانایی بازپرداخت ندارد ، بدهد، اجبار وی برای بازپرداخت غیر منطقی است. در غیر این صورت عمل او معادل سرزنش خداوند است ( که امری محال است). در حقیقت این ضرب المثل کنایه از انجام امری غیر ممکن است.

 اعضای آسیب پذیر جامعه تحت حمایت مواری درنظر گرفته می شوند. از آنجا که مواری به عنوان خالق نژاد بشر محسوب می شود ، تمام آفرینش های خود از جمله افراد فقیر و بدبخت جامعه را حمایت می کند. بنابراین ضرب المثل فوق الاشاره به نوعی از فقرا حمایت می کند و بر اساس آن بر یک فرد فقیر نباید در پرداخت بدهی هایش سخت گیری شود (هاموتئینی و پلانگر46 :1987) زیرا توانایی انجام این کار را ندارد. این ضرب المثل همچنین می کوشد تا اخلاقیات مطلوب را در افراد القا کند ، خصوصاً در مورد افرادی که مایل انجام تعهدات خود نسبت به اعضای دیگر جامعه شونا هستند. مردم باید نسبت به کسانی که ناخواسته از عهده تعهدات خود بر نمی آیند با بخشش بدهیهای آنها ابراز همدردی کنند به این دلیل که بدون شک چنین شخصی قادر به پرداخت بدهی خود نیست و برای تقویت این دستور اخلاقی ، اشاره به خدا می شود.

از آنجا که شونا، مردم مذهبی هستند ، دستورهای اخلاقی که به خدا اشاره می کنند ، به عنوان یک توبیخ حتمی نسبت به کسانی که ممکن است وسوسه آزار و اذیت فقرا را داشته باشند ، عمل می کنند. ترس از خشم مواری باعث می شود تا مردم رفتاری مناسب داشته باشند. به همین دلیل است که دستورات اخلاقی شونا به نوعی با مواری در ارتباط است.

 ضرب المثلی دیگرکه با ضرب المثل فوق مرتبط است ، می گوید:

-         Dai pasina nyimo, makunguo aizodyei?

(اگر دانه آجیل های گرد وجود نداشت ، کلاغ ها چه چیزی می خوردند؟) کلاغ ها (ماکونگو) مانند سایر پرندگان برای بقا به سخاوت طبیعت وابستگی دارند زیرا خودشان برای تأمین هزینه های خود غذا نمی کارند. بنابراین ، در دسترس بودن  دانه های کوچک گیاهان خوراکی رزق و روزی آنها را تضمین می کند.

معنای عمیقتر این ضرب المثل این است که جامعه آدم هایی مهربان احتیاج دارد که بتوانند به افراد بی بضاعت کمک کنند. جامعه ای که چنین اعضای خیرخواه ، بشردوست و دلسوزی نداشته باشد ، جامعه عادی نیست زیرا وجود محرومیت ها در جهان نیاز به وجود این طبقه را برای رفع این مشکلات ایجاب می کند. این ضرب المثل به طور معمول به منظور ترغیب مردم به شکرگزاری از مواری برای وجود افراد خیرخواه و مهربان در جامعه که آماده کمک به نیازمندان هستند، مورد اشاره قرار می گیرد. هاموتئینی و پلانگر(1978: xx) خاطرنشان می کنند که "بسیاری از ضرب المثل ها به روشنی روش رفتاری مردم را در آنچه که باید و یا نباید انجام دهند، نشان می دهند. آنها دیدگاه خاصی از جهان و اینکه چگونه فرد می تواند خود را به بهترین وجه در جهان جای دهد ، منتقل می کنند. آنها مردم را تفسیر و تجربیات آنانرا منتقل می کنند. "

ضرب المثلی که اهمیت واقعیت های معنوی را در زندگی انسان به تصویر می کشد:

-         Kuiteyi kwemidzimu kunayisa mvura pasina auchirira?

(چگونه روح نیاکان باران می فرستد در حالی که هیچ کس آن را طلب نکرده است ؟)

مردم شونا اعتقاد ندارند که کسی چیزی را رایگان به کس دیگری بدهد. مردم اغلب به چنین هدایایی مشکوک هستند ، زیرا ، به طور کلی ، ممکن است فرد هدیه دهنده توقع بازپرداختی بسیار بزرگتر را داشته و یا قصد داشته باشد فرد گیرنده را از طریق این هدیه مشکوک مورد اذیت و آزار معنوی مثلا نوعی جادو قرار دهد. از نظر هاموتئینی و پلانگر  (1978)مردم شونا به هر گونه هدایای رایگان یا کارهای بلاعوض مشکوک هستند زیرا آنها احتمال می دهند که شاید این هدیه در قبال خواهشی در آینده انجام می پذیرد. بطور مثال، اگر مردی بخواهد زمین والدین یک دختر را به صورت رایگان شخم بزند ، مردم این ضرب المثل را نقل می کنند که به معنای احتمال رابطه صمیمی وی با آن دختر و یا خواستگاری وی در آینده ای نزدیک است.

با توجه به اینکه به ندرت پیش می آید شخصی بدون تقاضا، کاری برای کسی انجام دهد، شونا معتقد است که باران بدون برگزاری مراسم های لازم برای ایجاد باران نمی تواند ببارد و مشکوک بودن افراد نسبت به شخصی که کاری را سرخود و بدون اینکه از او خواسته شود انجام دهد، دلایل و توجیهات زیادی دارد.

ضرب المثلی دیگر:

-Mudzimu ishiri, kutukwa unobhururuka

(ارواح نیاکان مانند پرنده هستند ؛ کسی را که از آنها سو استفاده می کند رها می کنند)

 ارواح نیاکان قسمت مهمی از کیهان شناسی دینی شونا هستند. وقتی به ارواح ظلمی روا می شود ، آنها میزبان خود را رها می کنند. ضرب المثل به منظور هشدار به کسانی که وادزیموی خود را آزار می دهند نقل شده است. آنان با خشم ارواح روبرو می شوند ، از جمله بیماری و مرگ. اعتقاد راسخ بر این است که "... این ارواح اجدادی از آنچه برای فرزندانشان اتفاق می افتد آگاه هستند و می توانند از طریق قدرتهای فراطبیعی آنها را یاری دهند یا آنها را مجازات کنند" (گلفند ، 1968: 7). اگر خانواده آنها ثابت قدم و متعهد به تشریفات مذهبی مربوط به وادزیمو باقی بمانند و آنها ر آزار ندهند ، وادزیمو قدرت محافظتی خود را بکار می برد و در نتیجه آنها را از هجوم شرورانه بدخواهان در امان نگاه خواهد داشت.

-         Kukwira gomo kupoterera

(برای صعود موفقیت آمیز به کوه ، باید راه را با پیچ و تاب طی کنید )

این بطور طبیعی و به تجربه ثابت شده است که اگر می خواهید از کوهی با شیب تند، با موفقیت و به راحتی صعود کنید، باید مسیر را با پیچ و تاب طی کنید. در غیر این صورت ، تلاش برای رفتن به بالای کوه در یک مسیر مستقیم نتایج مطلوبی را به بار نیاورده و بسیار ملال آور خواهد بود. این ضرب المثل به عنوان نمادی از جنبه "سلسله مراتبی" مذهب شونا مورد استفاده قرار می گیرد که به موجب آن کسی که می خواهد با مواری ارتباط برقرار کند باید تشریفات زنجیره ارتباطی را که با افراد مسن زنده آغاز می شود ، رعایت کند.

اعضای خانواده در سلسله مراتب به ترتیب پیام را به مواری از طریق وادزیمو منتقل می کنند. بنابراین ، در آیین سنتی شونا هیچ راه "میانبر"ی وجود ندارد که به موجب آن شخص مستقیماً با مواری صحبت کند. به روشی مشابه ، کسی که می خواهد با موفقیت از کوه بالا برود ، باید با گذر از پیچ و خم کوه ، در مسیر صعود ماهرانه طی طریق کند. احترام به سلسله مراتب اقتدار در جامعه، در مرکز آیین شونا است. یک فرد مذهبی در جامعه شونا بخوبی می داند که امکان مکالمه مستقیم با مواری وجود ندارد زیرا مواری شکلی از تعالی را  داراست که به معنای" درک بهتر موجودات والاتر از او" است. از نظر شونا ، افراد مسن یک خانواده باید ارواح آبا و اجدادی را در جایگاهی بالاتر از خود تا اینکه پیام به مواری رسانده شود، مطلع کنند. یک درس کلیدی از این ضرب المثل این است که هیچ میانبری برای وقایع زندگی وجود ندارد ، در غیر این صورت خطر شکست وجود دارد. این یک ضرب المثل است که در هنگام تلاش برای رسیدن به اهداف مادی و همچنین معنوی ، فضیلت صبر را جلوه ای خاص می دهد. کسی که وقت خود را برای تحقق اهداف خود صرف می نماید ، به طور معمول موفق می شود در حالی که تلاش فرد عجول برای رسیدن به هدف، به یک شکست بزرگ تبدیل می شود .

-         Mudzimu wakupa chironda wati nhunzi dzikudye

روح نیاکان که به شما زخمی داده،  به مگس ها اجازه داده است گوشت شما را بخورند!)

کیهان شناسی شونا ، محوریت وادزیمو را در مرگ و زندگی ، سلامتی وبیماری و دیگر مشکلات زندگی انسان گوشزد می کند. در جهان بینی شونا ، وادزیمو بسیار درگیر زندگی خانواده خود است که هنوز در این زندگی مادی هستند. در صورت رنجش از سوی آنان ، آنها توانایی ایجاد مرگ ، بیماری جدی و مصیبت را دارند و هنگامی که از طریق برگزاری مجالس و مراسم ویژه توسط خانواده به خوبی راضی شوند ، می توانند قدرت محافظت خود را برای محافظت از اعضای زنده خانواده در برابر اعمال افراد شرور که ممکن است بخواهند شرارتی بنمایند بکار گیرند. بنابراین ، در هر زمان و ادزیمو قادر به محافظت از خانواده خود و همچنین سلب حمایت از آنان یا یکی از اعضای خانواده است. وقتی هریک از اعضای خانواده در انجام وظایف خود نسبت به وادزیمو کوتاهی می کند ، شونا می گوید که وادزیمو نیروی محافظتی خود را پس گرفته و بدین ترتیب دروازه ها را برای آسیب رساندن اشرار به اعضای خانواده (های) متخلف باز کرده است.

چنین غفلت معنوی مساوی است با وارد کردن زخم های استعاره ای به شخص تا "مگس" مصیبتها بتوانند او را آماج حملات خود قرار دهند. با توجه به این اعتقاد شونا به اهمیت ارواح آبا و اجدادی در زندگی مردم است که صرف نظر از پایگاه اجتماعی دارایی مادی در جامعه سرمایه داری امروزی، یک فرد متدین شونا همیشه بر این عقیده است که ارواح اجدادی سهم اساسی در زندگی دارند. . (گلفند 1968: 7 ؛ همچنین به گلفند56 :1973مراجعه کنید) می گوید مردم شونا اعتقاد جدی دارند که ارواح نیاکان "... خانه فرزندان خود را از ورود جادوگران محافظت می کنند و به موجب قدرت معنوی پس از مرگ، می توانند به خوشبختی و رضایت خاطر آنها کمک کنند." آنچه در میان شونا، دقیقاً مانند سایر جوامع آفریقایی که قبلاً تحت استعمار بوده اند کاملاً جالب توجه است ، این است که آنها رویه مذهبی دوگانه دارند ، یعنی اعتقاد به نظام دینی بومی و نیز پیروی به مجموعه عقاید مذهبی تحمیلی و وارداتی.

درس اخلاقی موجود در این ضرب المثل این است که حتی اگر دردسر یکی پس از دیگری دامن شما را بگیرد (هاموتئینی و پلانگر، 1987) و هر چقدر هم سخت و مخوف باشند ، بهتر است با شهامت و صراحت با آنها روبرو شوید. "زخمی" که ممکن است در زندگی فرد ایجاد شود ، به شخصی نیاز دارد که بتواند شکست ها را به فرصت های موفقیت آمیز تبدیل کند. چنین ضرب المثلی مردم را به جسارت و قدرت در برابر موقعیت هایی از زندگی که ممکن است غیرقابل تحمل بوده و غلبه بر آنها دشوار باشد ، ترغیب می کند.

 برای تکریم از حضور همه جانبه مواری در امور دنیوی ، مردم شونا غالباً سوگندی می خورند و مواری را شاهد قسم خود می گیرند:  Ndinopika naMwari (من به مواری قسم می خورم). بعلاوه ، هنگامی که شخصی با چالشی روبرو می شود (مانند سوگهای پی در پی در خانواده) که برای انسانهای فانی غیر قابل تحمل به نظر می رسد، او تسلیم می شود و وقوع حوادث را به مواری نسبت می دهد:

-         'Mwari anopa, uye ndiye anotora upenyu'

(خداوند (مواری ) است که زندگی می بخشد و باز می ستاند).

جادوگری

-         Mudzimu unopirwa usiku ndowemuroyi

(روح اجدادی که در شب مورد احترام قرار می گیرد روح جادوگر است)

جادوگری در میان شونا ، یک فعالیت سیاه و شرورانه محسوب می شود.  جادوگری از نور روز گریزان است و تاریکی را تقدیس می کند. بنابراین ، بین تاریکی و جادوگری در میان شونا ارتباط تنگاتنگی وجود دارد همانطور که بین تاریکی و نیروهای شیطانی در اعتقادات مسیحی ارتباط وجود دارد. اعتقاد بر این است که جادوگران شب ها عمل کرده و در آن هنگام امواج شرورانه را به قربانیان خود می رسانند. بیشتر موجودات طبیعت معمولاً شب را زمان استراحت می دانند و جادوگران این زمان را فرصتی مناسب برای انجام فعالیت های شیطانی خود می دانند. از آنجا که جادوگران عموماً شب ها فعالیت می کنند ، شاید تنها نیروهای معنوی فعال در شب ، جادوگرانی باشند که ممکن است از قدرت های مشاوی  (ارواح بیگانه) برای انجام فعالیت های شیطانی خود کمک بگیرند.

از نظر هاموتئینی و پلانگر(1987) ، هر کاری که در خفا انجام می گیرد ، معمولاً شوم و نامیمون تلقی می شود. عموم مردم اجتماعات شبانه را ترجیح نمی دهند تا مبادا اشتباهاً متهم به "اجماع" برای جادوگران یا بد کاران شوند. در نتیجه ، شونا از انجام هر کاری در خفا از طریق ضرب المثل هایی مانند مثال فوق نهی می شود ، زیرا فعالیت های شبانه یا مخفیانه معمولاً با انگیزه های شوم یا هر نوع فعالیت بدخواهانه در ارتباط است.به هرکاری که در پوشش تاریکی انجام می شود همیشه با کمال سوءظن نگاه می شود زیرا شب به طور معمول زمان ایده آل برای انجام کارهای عادی زندگی انسان محسوب نمی شود. به عنوان مثال ، شخصی که شب هنگام اقدام به چیدن علف های هرز مزارع خود می کند ، مطمئناً به انگیزه های شوم متهم می شود ، زیرا چیدن شبانه علف های هرز مزارع، خلاف شیوه زندگی شونا است و شخصی که این کار را انجام می دهد به گرایش های جادوگرانه متهم می شود. بنابراین ، این ضرب المثل از مردم می خواهد فعالیتهای خود را به شکلی انجام ندهند که دیگران را به ظن رسیدن آنها به اهداف شیطانی سوق دهد.

-         Chawavana batisisa mudzimu haupi kaviri

(آنچه را که دارید محکم نگه دارید زیرا ارواح اجدادی چیزی را دو بار نمی دهند )

نژاد بشر همیشه در چرخه عدم رضایت از آنچه که دارد درگیر است تا حدی که خوشبختی و رضایت کامل انسان سرابی بنظر می رسد. در این راستا ، طبیعت انسان هرگز به آنچه که در اختیار دارد راضی نیست بلکه آرزوی بدست آوردن و دستیابی به "بیشتر" را همواره در سر دارد. اما در جهان بینی شونا ، باید از آنچه که در دست است سپاسگزار بود ، زیرا اطمینانی نیست که در آینده شرایط بهتری متصور باشد (هاموتئینی و پلانگر، 1987). بنابراین ، ما باید قدر آنچه را که در اختیار داریم ، بدانیم و حتی ممکن است امکانات بیشتر و بهتری داشته باشیم. این ضرب المثل به مردم می آموزد نسبت به آنچه که دارند قانع و راضی باشند زیرا نمی توانند مطمئن باشند که در آینده نزدیک وضعیت بهتری داشته در انتظار آنهاست.

نتیجه گیری

این مطالعه بر روی ضرب المثلهای شونا به عنوان نگاهبان جنبه هایی از آیین و قوانین اخلاقی این قوم متمرکز شده و اشاره گردید که ضرب المثل های شونا مظهر دین و رمز اخلاقی آنها هستند. در این مقاله نقش دین در میان مردم شونا مورد بحث قرار گرفته و درباره دریافت مفهومی برخی از آنها بحث و معلوم شد که ضرب المثل ها در هدایت مذهبی و اخلاقی مردم شونا نقش موثری دارند.

انتهای پیام/ص

: <#f:3905/>
تعداد نمایش : 897 <<بازگشت

 

گزارش تصويري
  • برگزاري ششمین دور گفت‌وگوهای فرهنگی ایران و چین
    به همت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و آکادمی علوم چین، ششمین دور گفت‌وگوهای فرهنگی ایران و چین با حضور اندیشمندان، استادان و محققان دو کشور به صورت مجازی و به شکل وبینار برگزار شد.

  • برگزاری «محفل شعر امام رضا(ع)» در راولپندی پاکستان
    رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اسلام‌آباد به مناسبت دهه کرامت، همایشی با عنوان «محفل شعر امام رضا(ع)» در خانه فرهنگ کشورمان در شهر راولپندی پاکستان برگزار کرد.

  • بازدید رایزن فرهنگی کشورمان از بیست‌و‌دومین دوره نمایشگاه کتاب بغداد
    حجت‌الاسلام والمسلمین غلامرضا اباذری، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در عراق از بیست‌و‌دومین دوره نمایشگاه کتاب بغداد بازدید کرد.

  • تکاپوی مسلمانان جهان در روزهای پایانی رمضان + عکس
    تصاویر منتشر شده از روزهای ماه رمضان و تکاپوی مردم روزه‌دار نشان می‌دهد که شور و حال روزه‌داران سراسر جهان با روزهای اول ماه رمضان چندان تفاوتی نکرده است.

  • رونمايي از فصلنامه «الدراسات الادبیة» به زبان‌های فارسی و عربی در لبنان
    از سوي رايزني فرهنگي ايران در لبنان، فصلنامه «الدراسات الادبیة» به زبان‌های فارسی و عربی در «باغ زيتون» رونمايي شد.